ساختار و اصول بنیادین IFRS: چارچوبی برای شفافیت و یکپارچگی گزارشگری مالی جهانی

مقدمه: چرا IFRS زبان مشترک تجارت جهانی شد؟

در جهان امروز که سرمایه‌ها به‌سرعت از مرزها عبور می‌کنند و شرکت‌های چندملیتی در پهنه جغرافیایی وسیعی فعالیت دارند، وجود یک زبان مشترک مالی ضرورتی انکارناپذیر است. استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی (IFRS) دقیقاً همین نقش را ایفا می‌کنند. IFRS مجموعه‌ای از استانداردهای حسابداری است که توسط هیئت استانداردهای بین‌المللی حسابداری (IASB) تدوین می‌شود و هدف آن ایجاد شفافیت، قابلیت مقایسه و اتکاپذیری در گزارش‌های مالی است .

برخلاف سیستم حسابداری آمریکا (GAAP) که رویکردی قاعده‌محور و جزئی‌نگر دارد، IFRS از رویکرد اصل‌محور (Principles-Based) پیروی می‌کند. این بدان معناست که استانداردها چارچوب و اصول کلی را مشخص می‌کنند و حسابداران و حسابرسان با استفاده از قضاوت حرفه‌ای خود آنها را در شرایط مختلف به کار می‌گیرند . این ویژگی انعطاف‌پذیری، قدرت تطبیق IFRS با محیط‌های مختلف کسب‌وکار را افزایش داده و باعث شده است تاکنون ۱۴۷ کشور از ۱۶۸ کشور (معادل ۸۷.۵٪) استفاده از آن را برای شرکت‌های بورسی خود الزامی کنند .

در این مقاله، با زبانی آموزشی و به‌همراه جداول مقایسه‌ای و مثال‌های کاربردی، به بررسی ساختار سلسله‌مراتبی IFRS، اصول بنیادین آن و تأثیر شگرف این استانداردها بر گزارش‌های مالی و فرآیندهای کسب‌وکار می‌پردازیم.

بخش ۱: ساختار سلسله‌مراتبی IFRS – از چارچوب مفهومی تا استانداردهای تفصیلی

ساختار IFRS را می‌توان به صورت یک هرم تصور کرد که در رأس آن چارچوب مفهومی قرار دارد و استانداردها و تفاسیر در سطوح پایین‌تر بر اساس آن تدوین می‌شوند.

۱.۱ چارچوب مفهومی (Conceptual Framework): قانون اساسی گزارشگری مالی

چارچوب مفهومی، قانون اساسی IFRS محسوب می‌شود و اصول پایه‌ای را تعیین می‌کند که تمام استانداردها بر اساس آن بنا شده‌اند . این چارچوب، سه نقش حیاتی ایفا می‌کند:

1. کمک به IASB در تدوین استانداردهای جدید و تجدیدنظر در استانداردهای موجود.
2. کمک به حسابداران برای تدوین رویه‌های حسابداری در مواردی که استاندارد خاصی وجود ندارد (مراجعه به ماده ۱۱ استاندارد بین‌المللی حسابداری شماره ۸) .
3. کمک به استفاده‌کنندگان برای درک بهتر مفاهیم و محدودیت‌های اطلاعات مالی.

چارچوب مفهومی شامل مباحثی چون هدف صورت‌های مالی، ویژگی‌های کیفی اطلاعات مالی مفید، تعریف، شناسایی و اندازه‌گیری عناصر صورت‌های مالی (دارایی‌ها، بدهی‌ها، سرمایه، درآمد و هزینه‌ها) و مفهوم نگهداشت سرمایه است .

۱.۲ استانداردهای IFRS و IAS: قوانین جاری

در سطح میانی هرم، استانداردهای IFRS (شماره‌های ۱ تا ۱۸) و استانداردهای IAS (شماره‌های ۱ تا ۴۱) قرار دارند. استانداردهای IAS توسط کمیته سابق استانداردهای حسابداری بین‌المللی (IASC) منتشر می‌شدند و IASB پس از تأسیس در سال ۲۰۰۱، ضمن پذیرش آنها، تدوین استانداردهای جدید را با عنوان IFRS ادامه داد . معروف‌ترین این استانداردها عبارت‌اند از:

• IFRS 15: درآمد حاصل از قراردادها با مشتریان
• IFRS 16: اجاره‌ها
• IFRS 9: ابزارهای مالی
• IFRS 18: ارائه و افشا در صورت‌های مالی (جایگزین IAS 1 از ۲۰۲۷)

۱.۳ تفاسیر (IFRIC و SIC): راهنمای موارد خاص

در قاعده هرم، تفاسیر قرار دارند که توسط کمیته تفسیر استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی (IFRIC) و کمیته تفسیر استانداردهای حسابداری بین‌المللی سابق (SIC) منتشر می‌شوند. این تفاسیر، ابهامات اجرایی در مورد نحوه اعمال استانداردها در شرایط خاص را رفع می‌کنند.

جدول ۱: ساختار سلسله‌مراتبی IFRS

سطح	عنوان	مسئول تدوین	نقش و کارکرد
۱	چارچوب مفهومی گزارشگری مالی	IASB	تبیین اهداف، ویژگی‌های کیفی و مفاهیم بنیادین
۲	استانداردهای IFRS	IASB	الزامات تفصیلی برای موضوعات خاص (اجاره‌ها، ابزارهای مالی و…)
۳	استانداردهای IAS	IASC (سابق)	الزامات تفصیلی مصوب قبل از ۲۰۰۱ (موجودی‌ها، دارایی‌های ثابت و…)
۴	تفاسیر IFRIC	IFRIC	رفع ابهام از نحوه اعمال استانداردها
۵	تفاسیر SIC	SIC (سابق)	تفاسیر مصوب قبل از ۲۰۰۱

بخش ۲: اصول بنیادین IFRS – ستون‌های گزارشگری شفاف

در قلب IFRS، اصولی بنیادین نهفته است که تمام استانداردها حول آنها شکل گرفته‌اند. درک این اصول برای هر حسابدار و مدیر مالی ضروری است.

۲.۱ ویژگی‌های کیفی اطلاعات مالی مفید

چارچوب مفهومی، دو گروه از ویژگی‌های کیفی را برای مفید بودن اطلاعات مالی تعریف کرده است :

الف) ویژگی‌های کیفی بنیادین (Fundamental Qualitative Characteristics):

1. ارتباط (Relevance): اطلاعات باید توانایی ایجاد تفاوت در تصمیم‌گیری استفاده‌کنندگان را داشته باشد. اطلاعاتی که ارزش پیش‌بینی‌کنندگی یا ارزش تأییدکنندگی دارند، مرتبط محسوب می‌شوند.
2. ارائه صادقانه (Faithful Representation): اطلاعات باید تصویری کامل، بی‌طرفانه و عاری از خطای بااهمیت از پدیده‌ای که ادعای نمایندگی آن را دارند، ارائه دهند.

ب) ویژگی‌های کیفی افزاینده (Enhancing Qualitative Characteristics):

1. قابلیت مقایسه (Comparability): امکان مقایسه صورت‌های مالی یک واحد در دوره‌های مختلف و مقایسه بین واحدهای مختلف.
2. قابلیت راستی‌آزمایی (Verifiability): ناظران مستقل و آگاه بتوانند بر صحت اطلاعات توافق داشته باشند.
3. به‌موقع بودن (Timeliness): اطلاعات در زمان تصمیم‌گیری در دسترس باشد.
4. قابلیت فهم (Understandability): اطلاعات به‌صورت واضح و مختصر طبقه‌بندی و ارائه شود.

۲.۲ مفروضات بنیادین

استانداردهای IFRS بر دو فرض اساسی استوارند :

1. تداوم فعالیت (Going Concern): فرض بر این است که واحد تجاری در آینده قابل پیش‌بینی به فعالیت خود ادامه می‌دهد و قصد انحلال یا توقف عملیات را ندارد.
2. مبنای تعهدی (Accrual Basis): آثار معاملات و رویدادها در زمان وقوع شناسایی می‌شوند، نه در زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد.

۲.۳ اصول اندازه‌گیری

IFRS مدل‌های اندازه‌گیری متنوعی را برای موقعیت‌های مختلف مجاز می‌داند که انتخاب آنها نیازمند قضاوت حرفه‌ای است :

• بهای تمام شده تاریخی (Historical Cost)
• ارزش منصفانه (Fair Value)
• ارزش استفاده (Value in Use)
• هزینه جایگزینی (Current Cost)

نکته کلیدی: حرکت IFRS به‌سمت استفاده بیشتر از ارزش منصفانه (مطابق با IFRS 13) یکی از مهم‌ترین تمایزات آن با بسیاری از استانداردهای ملی است.

بخش ۳: تحول بنیادین در گزارشگری – IFRS 18

جدیدترین و شاید مهم‌ترین تحول در ساختار IFRS، انتشار استاندارد IFRS 18 با عنوان «ارائه و افشا در صورت‌های مالی» در آوریل ۲۰۲۴ است. این استاندارد که از ژانویه ۲۰۲۷ لازمالاجرا می‌شود و جایگزین IAS 1 می‌گردد، بزرگترین تغییر در نحوه ارائه صورت‌های مالی در دو دهه اخیر محسوب می‌شود .

۳.۱ چرا IAS 1 بازنشسته شد؟

مطالعات IASB نشان داد که انعطاف‌پذیری بیش از حد IAS 1 منجر به تنوع گسترده در نحوه ارائه صورت‌های مالی شده بود. برای مثال:

• مطالعه IASB روی ۱۰۰ شرکت نشان داد بیش از ۶۰ شرکت از حداقل ۹ روش مختلف برای محاسبه سود عملیاتی استفاده می‌کردند .
• مطالعه مزارس (۲۰۱۶) روی ۳۲ شرکت یورو استوکس ۵۰ نشان داد علیرغم اینکه همه شرکت‌ها سود عملیاتی را گزارش کرده بودند، نحوه محاسبه آن یکسان نبود .

۳.۲ ارکان تغییرات IFRS 18

۱. طبقه‌بندی سه‌گانه صورت سود و زیان:
شرکت‌ها موظفند درآمدها و هزینه‌ها را در سه دسته جدید طبقه‌بندی کنند :

طبقه	محتوا	مثال
عملیاتی (Operating)	فعالیت‌های اصلی کسب‌وکار	فروش کالا، بهای تمام شده، هزینه‌های اداری
سرمایه‌گذاری (Investing)	بازده حاصل از دارایی‌های سرمایه‌گذاری	سود سهام، درآمد اجاره سرمایه‌گذاری‌ها
تأمین مالی (Financing)	هزینه‌های تأمین منابع مالی	هزینه بهره وام‌ها

۲. معرفی جمع‌های فرعی اجباری:

• سود یا زیان عملیاتی (Operating Profit/Loss)
• سود یا زیان قبل از تأمین مالی و مالیات (Profit/Loss before financing and income tax)

۳. الزام افشای معیارهای عملکرد مدیریت (MPMs):
برای اولین بار، معیارهای عملکرد تعریف‌شده توسط مدیریت (مانند EBITDA تعدیل‌شده، سود خالص تعدیل‌شده) که قبلاً در گزارش‌های خارج از صورت‌های مالی (مصاحبه‌ها، گزارش هیئت‌مدیره) ارائه می‌شدند، باید در یادداشت‌های توضیحی صورت‌های مالی تحت حسابرسی افشا و با نزدیک‌ترین جمع فرعی IFRS تطبیق داده شوند .

۴. الزامات تفکیک و تجمیع:
دستورالعمل‌های دقیق‌تری برای جلوگیری از انباشت اطلاعات بااهمیت در اقلامی مانند «سایر هزینه‌ها» ارائه شده است .

۵. نقطه شروع صورت جریان وجوه نقد:
روش غیرمستقیم تهیه صورت جریان وجوه نقد باید از سود یا زیان عملیاتی شروع شود .

بخش ۴: جدول مقایسه‌ای – IFRS 18 در مقابل IAS 1

معیار	سیستم قبلی (IAS 1)	سیستم جدید (IFRS 18)
ساختار صورت سود و زیان	بدون ساختار اجباری	طبقه‌بندی الزامی به سه بخش عملیاتی، سرمایه‌گذاری، تأمین مالی
جمع‌های فرعی	اختیاری	اجباری (سود عملیاتی و سود قبل از تأمین مالی و مالیات)
معیارهای عملکرد مدیریت (MPMs)	خارج از صورت‌های مالی و بعضاً حسابرسی‌نشده	در یادداشت‌های توضیحی تحت حسابرسی با تطابق الزامی
طبقه‌بندی هزینه‌های عملیاتی	آزاد (بر اساس ماهیت یا عملکرد)	نیاز به افشای تکمیلی در یادداشت‌ها در صورت انتخاب روش عملکردی
نقطه شروع صورت جریان وجوه نقد	سود خالص یا زیان خالص	سود یا زیان عملیاتی

بخش ۵: تأثیر IFRS بر گزارش‌های مالی و کسب‌وکارها

۵.۱ مزایا و فرصت‌ها

۱. کاهش هزینه‌های تحلیل برای سرمایه‌گذاران:
استانداردهای یکسان، امکان مقایسه شرکت‌های فعال در کشورهای مختلف را فراهم می‌کند و هزینه‌های پردازش اطلاعات را برای سرمایه‌گذاران نهادی کاهش می‌دهد .

۲. دسترسی آسان‌تر به بازارهای سرمایه بین‌المللی:
شرکت‌هایی که صورت‌های مالی خود را بر مبنای IFRS تهیه می‌کنند، برای پذیرش در بورس‌های اروپایی و بسیاری از بورس‌های آسیایی مشکلی ندارند و پایه سرمایه‌گذاران خود را گسترش می‌دهند .

۳. شفافیت بیشتر و تقویت اعتماد:
الزام به افشای MPMs تحت حسابرسی، شکاف اطلاعاتی بین مدیریت و سرمایه‌گذاران را کاهش داده و از ارائه گزینشی اطلاعات مطلوب جلوگیری می‌کند .

۴. بهبود کیفیت گزارشگری در کسب‌وکارهای کوچک:
پژوهش‌ها نشان می‌دهد کسب‌وکارهای کوچکی که IFRS را پذیرفته‌اند، با وجود هزینه‌های اولیه بالاتر، در بلندمدت از گزارش‌های مالی دقیق‌تر و قابل اتکاتر و اعتبار بالاتر نزد بانک‌ها برخوردار می‌شوند .

۵.۲ چالش‌ها و هزینه‌ها

۱. پیچیدگی و نیاز به قضاوت حرفه‌ای:
رویکرد اصل‌محور IFRS، به‌ویژه در استانداردهای جدیدی مانند IFRS 18، نیازمند قضاوت حرفه‌ای قابل توجه است. برای مثال، طبقه‌بندی یک فعالیت به عنوان «عملیاتی» در مقابل «سرمایه‌گذاری» برای شرکت‌های با فعالیت متنوع، پیچیده است .

۲. هزینه‌های تغییر سیستم و آموزش:
تغییر سیستم‌های اطلاعاتی، فرآیندها و کنترل‌های داخلی برای تطبیق با الزامات جدید، هزینه‌بر است. همچنین، نیاز به آموزش نیروی انسانی متخصص، یکی از موانع اصلی برای کسب‌وکارهای کوچک محسوب می‌شود .

۳. ریسک حسابرسی بالاتر:
الزامات جدید افشا و تطبیق MPMs، دامنه حسابرسی را گسترش داده و ریسک قضاوت نادرست حسابرس را افزایش می‌دهد .

بخش ۶: وضعیت ایران – مسیر دشوار اما ضروری همگرایی

ایران از جمله کشورهایی است که مسیر «همگرایی با IFRS» را به جای «پذیرش کامل» انتخاب کرده است. این رویکرد به معنای تطبیق تدریجی استانداردهای ملی با IFRS، با در نظر گرفتن شرایط خاص اقتصادی، حقوقی و مالیاتی کشور است .

چالش‌های پیش‌رو در ایران:

1. اقتصاد تورمی: استانداردهای IFRS عمدتاً برای محیط‌های با تورم پایین طراحی شده‌اند. IAS 29 (گزارشگری مالی در اقتصادهای فوق تورمی) در ایران به‌طور کامل اجرا نمی‌شود.
2. فقدان بازارهای فعال: تعیین ارزش منصفانه برای بسیاری از دارایی‌ها به دلیل نبود بازارهای شفاف و نقدشونده با دشواری مواجه است.
3. تفاوت در الزامات قانونی: برخی الزامات قانون تجارت و مالیات‌های مستقیم با IFRS سازگار نیست.

چشم‌انداز: با توجه به تصویب قانون بازار اوراق بهادار و الزام شرکت‌های بورسی به رعایت استانداردهای بین‌المللی، انتظار می‌رود سازمان حسابرسی و نهادهای ناظر، برنامه مشخصی برای همگرایی با استانداردهایی نظیر IFRS 18 تدوین کنند.

بخش ۷: راهکارهای بهینه‌سازی برای کسب‌وکارها

۷.۱ برای شرکت‌های فعال در بازارهای بین‌المللی

1. آغاز زودهنگام: منتظر الزام قانونی نمانید. پیاده‌سازی IFRS 18 را از امروز در دستور کار قرار دهید. این استاندارد از ۲۰۲۷ الزامی است، اما آمادگی زودهنگام مزیت رقابتی ایجاد می‌کند .
2. بازبینی سیستم‌های اطلاعاتی: بررسی کنید آیا نرم‌افزار حسابداری شما قابلیت تفکیک درآمدها و هزینه‌ها در سه طبقه جدید را دارد؟ بسیاری از سیستم‌های قدیمی نیاز به ارتقا دارند .
3. تدوین خط‌مشی شفاف برای MPMs: معیارهای عملکرد مدیریت را شفاف تعریف، مستند و فرآیند تطبیق آن با جمع‌های فرعی IFRS را طراحی کنید .

۷.۲ برای شرکت‌های کوچک و متوسط

1. ارزیابی هزینه – فایده: اگرچه پذیرش کامل IFRS برای SMEs پرهزینه است، اما اتخاذ IFRS for SMEs (استاندارد ویژه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط) می‌تواند گزینه مناسبی باشد .
2. استفاده از مشاوران متخصص: به‌کارگیری حسابداران رسمی آشنا با IFRS، سرمایه‌گذاری است که با کاهش هزینه‌های تطبیق و ریسک جریمه، بازدهی بالایی دارد.
3. آموزش مستمر: برگزاری دوره‌های آموزشی ضمن خدمت برای تیم مالی در مورد تحولات جدید IFRS .

۷.۳ توصیه به نهادهای ناظر در ایران

1. تدوین نقشه راه شفاف: مشخص کنید کدام استانداردها و در چه بازه زمانی باید در ایران الزامی شوند.
2. همکاری با بخش خصوصی: پیش از الزام استانداردهای جدید، با جوامع حرفه‌ای مانند جامعه حسابداران رسمی و انجمن حسابداران خبره در خصوص چالش‌های اجرایی مشورت کنید.
3. آموزش و ظرفیت‌سازی: همزمان با تدوین استاندارد، زیرساخت‌های آموزشی برای پرورش نیروی متخصص را فراهم کنید.

نتیجه‌گیری: IFRS، آینده گزارشگری مالی

ساختار و اصول بنیادین IFRS نشان می‌دهد که این استانداردها دیگر صرفاً یک «گزینه» برای شرکت‌های بین‌المللی نیستند، بلکه به زبان مشترک و الزامآور اکثر بازارهای سرمایه جهان تبدیل شده‌اند. حرکت IFRS به سوی شفافیت بیشتر با استانداردهایی مانند IFRS 18، اگرچه چالش‌های اجرایی کوتاه‌مدت ایجاد می‌کند، اما در بلندمدت به اعتمادآفرینی، کاهش هزینه‌های سرمایه و تخصیص بهینه منابع در سطح ملی و بین‌المللی منجر خواهد شد.

برای شرکت‌های ایرانی، این مسیر دشوار اما ضروری است. آنهایی که زودتر درک کنند که تطبیق با IFRS صرفاً یک «هزینه انطباق» نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری استراتژیک برای ورود به بازارهای جهانی، جذب سرمایه‌گذار خارجی و ارتقای اعتبار سازمانی است، در رقابت‌های آینده سربلند خواهند بود.

منابع و مآخذ:

• Iceberg Data Lab, 2026
• مقاله چین درباره همگرایی با IFRS 18، ۲۰۲۵
• پژوهش اجرای IFRS در کسب‌وکارهای کوچک، ۲۰۲۴
• Saylor Academy, Introduction to IFRS
• ICAB, تحلیل IFRS 18، مارس ۲۰۲۵
• KPMG Switzerland, راهنمای IFRS، اکتبر ۲۰۲۵
• Routledge, کتاب IFRS: دیدگاه مبتنی بر چارچوب
• Journal of Accountancy, IFRS 18: بازطراحی بنیادین، دسامبر ۲۰۲۵
• ASEM Moldova, IFRS: فرصت رشد یا بار مالی؟ ۲۰۲۵

توصیه نهایی: برای مدیران مالی و حسابداران حرفه‌ای، مطالعه دقیق چهارچوب مفهومی و استاندارد IFRS 18 در صدر اولویت‌های آموزشی سال ۲۰۲۶-۲۰۲۷ قرار دارد. از امروز برای این تغییر بزرگ آماده شوید.